Tật khúc xạ ở trẻ em đang bùng nổ với tốc độ đáng báo động. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tật khúc xạ là nguyên nhân hàng đầu gây suy giảm thị lực, chiếm tới 44% các trường hợp thị lực kém. Đặc biệt, tỷ lệ cận thị đang bùng nổ tại châu Á, với dự báo đến năm 2050 có tới 80-90% trẻ em sẽ bị cận, trong đó có Việt Nam. Nếu chậm trễ trong việc phát hiện và điều chỉnh, trẻ có thể đối diện với nguy cơ nhược thị vĩnh viến.
 

Nguyên nhân dẫn đến tật khúc xạ ở trẻ em

Tật khúc xạ ở trẻ em bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân phức tạp, từ yếu tố di truyền cho đến thói quen sinh hoạt hằng ngày.

Di truyền và bẩm sinh: Trẻ có cha mẹ hoặc người thân trong gia đình bị cận, viễn hay loạn thị dễ mắc tật khúc xạ cao hơn. Một số bé ngay từ khi sinh ra đã có cấu trúc mắt bất thường, chẳng hạn trục nhãn cầu quá ngắn gây viễn thị hoặc giác mạc và thủy tinh thể không đều khiến hình ảnh trở nên méo mó, dẫn đến loạn thị.

Thói quen học tập và sinh hoạt: Trẻ học tập căng thẳng, thường xuyên đọc sách hay dùng điện thoại, máy tính trong thời gian dài, nhất là trong điều kiện thiếu ánh sáng sẽ khiến mắt phải điều tiết quá mức. Lâu ngày, sự quá tải này khiến nguy cơ cận thị ở trẻ tăng lên rõ rệt

Ảnh: Đọc sách trong điều kiện thiếu ánh sáng làm tăng nguy cơ cận thị

Ít vận động ngoài trời: Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng ánh sáng tự nhiên có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ mắt. Trẻ ít tham gia các hoạt động ngoài trời thường có nguy cơ cận thị cao hơn đáng kể so với trẻ được vận động và vui chơi nhiều dưới ánh sáng mặt trời.

Yếu tố môi trường sống: Trẻ sống tại các đô thị đông đúc, ít không gian mở, phải gắn bó nhiều với không gian chật hẹp và màn hình điện tử, cũng dễ bị ảnh hưởng tới thị lực. Đây là lý do tỷ lệ cận thị ở trẻ em thành phố luôn cao hơn so với trẻ ở nông thôn.

Chế độ dinh dưỡng: Một chế độ ăn thiếu hụt vitamin A, C, E hay kém khiến mắt trở nên dễ tổn thương, trong khi thiếu omega-3 lại làm giảm khả năng nuôi dưỡng, võng mạc và bảo vệ thần kinh thị giác. Nếu tình trạng dinh dưỡng kém kéo dàu, đôi mắt trẻ sẽ ngày càng yếu đi, dần mất đi sự trong sáng vốn có và dễ mắc tật khúc xạ

Hậu quá khó lường nếu tật khúc xạ không được điều chỉnh ở trẻ

Nếu tật khúc xạ không được phát hiện và điều chỉnh đúng lúc, thị lực của trẻ sẽ giảm sút nhanh chóng, kéo theo nhiều hệ lụy khó lường. Trẻ thường xuyên phải nheo mắt, cúi sát vở để nhìn, dễ bị mỏi mắt, đau đầu và mất tập trung. Việc học hành vì thế trở nên khó khăn hơn, thành tích giảm sút, khiến trẻ dễ rơi vào trạng thái chán nản
Về lâu dài, một đôi mắt không được chăm sóc đúng cách không chỉ tước đi cơ hội học tập và phát triển toàn diện của trẻm mà còn ảnh hưởng đến lựa chọn nghề nghiệp và chất lượng cuộc sống trong tương lai. Chỉ một chút chậm trễ hôm nay của cha mẹ có thể khiến con phải sống cả đời với đôi mắt không còn sáng rõ.

Các phương pháp điều chỉnh và hạn chế tật khúc xạ ở trẻ

Khám mắt định kỳ: Cha mẹ nên đưa trẻ đi khám định kỳ ở những mốc 3, 6 và 9 tuổi. Đây là giai đoạn thị giác phát triển mạnh mẽ và dễ xuất hiện sai lệch. Việc thăm khám đúng thời điểm sẽ giúp bác sĩ can thiệp kịp thời, ngăn chặn tình trạng tật khúc xạ tiến triển nặng hơn. 
Đeo kính đúng số: Trẻ cần được đeo kính đúng số theo chỉ định của bác sĩ nhãn khoa. Nếu cha mẹ tự ý mua kính ngoài hiệu thuốc, không những không cải thiện được thị lực mà còn có thể khiến mắt điều tiết sai lệch, làm tình trạng tật khúc xạ ngày càng trầm trọng hơn.
Phục hồi nhược thị: Với những trẻ đã được chẩn đoán nhược thị, việc tuân thủ liệu trình phục hồi chức năng là điều bắt buộc. Thông thường, bác sĩ sẽ áp dụng các biện pháp như che mắt lành để kích thích mắt nhược thị hoạt động, kết hợp với những bài tập thị giác chuyên sâu và khi cần thiết, sử dụng thêm các thiết bị hỗ trợ phục hồi.
Hạn chế thiết bị điện tử: Cha mẹ nên đặt giới hạn rõ ràng cho việc sử dụng điện thoại, máy tính, đồng thời khuyến khích con tham gia nhiều hoạt động vận động và sáng tạo khác để mắt được nghỉ ngơi và phát triển cân bằng.
Khuyến khích vui chơi ngoài trời: Nhiều nghiên cứu cho thấy, việc cho trẻ tiếp xúc với ánh sáng tự nhiên ít 1-2 giờ mỗi ngày có thể giúp làm chậm quá trình tiến triển của cận thị. Bên cạnh đó, khoảng thời gian vui chơi ngoài trời cũng là cơ hội để đôi mắt được thư giãn sau những giờ học tập căng thẳng.

Dinh dưỡng hỗ trợ thị giác

Dinh dưỡng hàng ngày cũng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển thị lực. Một chế độ ăn cân đối sẽ giúp mắt trẻ khỏe mạnh và phòng ngừa tật khúc xạ. Trong đó, có một số vi chất đặc biệt cần chú ý:
beta-carotene là tiền chất của vitamin A giúp duy trì hoạt động của võng mạc và hỗ trợ khả năng nhìn trong điều kiện thiếu sáng. Những thực phẩm giày beta-carotene như cà rốt, gấc hay bí đỏ không chỉ dễ tìm trong bữa ăn hàng ngày mà còn góp phần quan trọng trong việc bảo vệ và nuôi dưỡng đôi mắt sáng khỏe cho trẻ.

Ảnh: Một số thực phẩm giàu Beta-Carotene tốt cho mắt

Lutein và Zeaxanthin có trong các loại rau xanh đậm như cải bó xôi, bông cải xanh hoặc các loại quả mọng như việt quất tập trung nhiều ở điểm vàng của mắt, đóng vai trò như "lá chắn" bảo vệ võng mạc trước tác hại của ánh sáng xanh đồng thời hỗ trợ tăng cường thị lực.

Omega-3 có trong các loại cá như cá hồi, cá thu và các loại hạt lanh, hạt chia,... giúp nuôi dưỡng võng mạc, giảm khô mắt và hỗ trợ hoạt động của thần kinh thị giác giúp đôi mắt trẻ luôn ẩm, khỏe và duy trì sự nhạy bén trong học tập cũng như sinh hoạt hằng ngày.

Tật khúc xạ ở trẻ em không chỉ ảnh hưởng đến thị lực mà còn tác động đến cả tương lai của con. Ngoài việc khám định kỳ và xây dựng thói quen sinh hoạt lành mạnh, cha mẹ cũng nên chú trọng tới dinh dưỡng cho mắt. Bổ sung kịp thời những dưỡng chất cần thiết sẽ giúp đôi mắt trẻ thêm khỏe mạnh, đó cũng là cách để cha mẹ yên tâm rằng con mình luôn được bảo vệ một cách trọn vẹn.

* Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán và điều trị y khoa.

Dr. Bùi Thanh - BS.CKII